anne ve babanın özellikleri nasıl olur

“Anne ve babanın özellikleri nasıl?” sorusu genellikle daha büyük bir fikre işaret eder: Ebeveynler çocuğun kim olacağını nasıl etkiler? Kısa cevap şudur: Çocuklar hem biyoloji hem de çevre tarafından şekillendirilir. Bazı özellikler genler aracılığıyla kalıtılırken, diğerleri gündelik yaşam, aile rutinleri, duygusal destek, iletişim, kültür ve ebeveynlerin strese verdiği tepki üzerinden öğrenilir.

Bir çocuk, anne ya da babanın birebir kopyası değildir. Gelişim, kalıtımsal özellikler ile yaşanmış deneyimler arasında geçen bir konuşma gibidir.

Anne ve babanın özellikleri bir çocuğu nasıl etkiler?

Anneler ve babalar bir çocuğu iki geniş yolla etkileyebilir: biyolojik olarak aktardıkları şeyler ve ebeveynlik yoluyla modelledikleri ya da sağladıkları şeyler.

MedlinePlus Genetics, genetiğin pek çok insan özelliğini ve sağlık durumunu etkilediğini açıklar. Çocuk, her iki biyolojik ebeveynden de genetik materyal alır; bu da görünümü, vücut yapısını, bazı sağlık risklerini, mizaç/karakter eğilimlerini ve bazı doğal eğilimleri etkileyebilir.

Ama genler hikâyenin tamamı değildir. CDC’nin çocuk gelişimi rehberi, güvenli ve sevgi dolu bir ev ortamı, aile zamanı, okumak, konuşmak, uyku, beslenme ve sağlıklı rutinlerin hepsinin gelişimi desteklediğini vurgular. Bu nedenle çocuğun geleceği, hem kalıtılan özellikler hem de onların etrafında inşa edilen çevre tarafından şekillenir.

Genetik: Çocukların Devralabilecekleri

Çocuklar iki biyolojik ebeveynden de gen alır. MedlinePlus, kalıtımı ebeveynlerin belirli genleri çocuklarına aktarma süreci olarak açıklar. Bu durum; göz rengi, saç rengi, cilt tonu ve boy gibi görünür özellikleri etkileyebilir. Ayrıca bazı tıbbi durumlar için risk ya da mizaçla ilgili yönler gibi daha az görünür özellikleri de etkileyebilir.

Bazı özellikler tek bir gen tarafından kontrol edilir; ancak birçok önemli özellik çok daha karmaşıktır. MedlinePlus genler hakkında, boy gibi özelliklerin çoğu zaman birden fazla genin etkisi altında olduğunu belirtir. Bu da bir çocuğun özelliklerinin genellikle yalnızca tek bir ebeveyne bakılarak tahmin edilemeyeceği anlamına gelir.

Mizaç/karakter buna iyi bir örnektir. MedlinePlus Genetics, mizacın; sosyallik, aktivite düzeyi, duygusal tepkisellik, dikkat ve kararlılık gibi kalıpları içerdiğini açıklar. Genetik rol oynayabilir; ancak aile ortamı da önemlidir.

Ebeveynlik Tarzı ve Duygusal İklim

Ebeveynlerin çocuklarla etkileşim şekli gelişimi güçlü biçimde etkileyebilir. APA Psikoloji Sözlüğü, ebeveynlik tarzlarını sıcaklık ve kontrol gibi etkenler aracılığıyla açıklar. Bazı ebeveynler son derece duyarlıdır ve düzenlidir. Diğerleri katı, hoşgörülü, tutarsız ya da duygusal olarak uzakta olabilir.

Sıcaklık, çocuğun her istediğini yapmasına izin vermek demek değildir. Yapı, sertlik demek değildir. Sağlıklı ebeveynlik çoğu zaman sevgi, sınırlar, yönlendirme ve çocuğun gelişen bağımsızlığına saygının bir arada bulunmasını içerir.

Örneğin kuralları sakin bir şekilde açıklayan bir baba, özdenetimi öğretmiş olabilir. Çocuk üzgünken dinleyen bir anne, çocuğun duygulara ilişkin dili geliştirmesine yardımcı olabilir. Hatalardan sonra özür dileyen ebeveynler, hesap verebilirliği modelleyebilir. Zamanla çocukların içine işleyen bu gündelik davranışlar derslere dönüşür.

Evde Öğrenilen Günlük Alışkanlıklar

Çocuklar, ebeveynlerin söylediklerinden sadece değil, ebeveynlerin yaptıklarından da öğrenir. Bir ebeveynin okumaya, yemeğe, paraya, çatışmaya, teknolojiye, egzersize ve sorumluluğa dair alışkanlıkları çocuğun normal dünyasının bir parçası haline gelebilir.

Bu yüzden aynı değerlere sahip iki ebeveyn bile bir çocuğu yine de farklı şekillerde etkileyebilir. Biri sabrı örnek alabilir. Diğeri hırsı örnek alabilir. Biri pratik beceriler öğretebilir. Diğeri hayal gücünü ya da risk almayı teşvik edebilir.

İlişkiler Beyni Şekillendirir

Erken ilişkiler derinlemesine önemlidir. Harvard Üniversitesi Gelişmekte Olan Çocuk Merkezi, serve and return (ver-al etkileşimi) kavramını, bir çocuğun ve kendini seven/ilgi gösteren bir yetişkinin arasındaki karşılıklı etkileşim olarak açıklar. Bir bebek gevezelik ettiğinde, işaret ettiğinde, ağladığında ya da güldüğünde; yetişkin de dikkat, kelimeler veya rahatlıkla yanıt verirse, çocuğun gelişmekte olan beyni önemli bağlantılar kurar.

Bunun mükemmel bir ebeveynlik gerektirmediğini bilmek önemlidir. Tekrar eden bir duyarlılık gerekir. Bir annenin küçük bir çocuğun gördüklerini adlandırması, bir babanın çocuğun sorusuna yanıt vermesi ya da iki ebeveynin birlikte yüksek sesle okuması; hepsi dil, sosyal beceriler ve duygusal gelişimi destekleyebilir.

Tersi de aynı derecede önemlidir. Harvard’ın toksik stres rehberi, yetişkin desteğinin yeterli olmadığı durumlarda uzun süreli olumsuzlukların gelişimi etkileyebileceğini açıklar. Zorlayıcı olaylar otomatik olarak bir çocuğa uzun vadede zarar vermez; ancak yaşam zorlaştığında, istikrarlı ve şefkatli ilişkiler çocukları korumaya yardımcı olur.

Eğitim, Okul ve Beklentiler

Ebeveynler ayrıca beklentiler ve katılım yoluyla çocukları etkiler. CDC’nin ebeveyn katılımına ilişkin rehberi, aileler ve okullar arasındaki güçlü ilişkilerin daha iyi öğrenme, davranış ve sağlık sonuçlarıyla bağlantılı olduğunu belirtir.

Bu, ebeveynlerin mükemmel birer özel öğretmen olması gerektiği anlamına gelmez. Okulla ilgili sorular sormak, mümkün olduğunda toplantılara katılmak, rutinlerde yardımcı olmak, çabanın değerine ilgi göstermek ve öğrenmeyi değerli görmek gibi basit şeyler yeterli olabilir.

Ebeveynleri kitaplar, problem çözme ya da gelecek hedefleri hakkında konuşan bir çocuk daha güçlü bir motivasyon geliştirebilir. Ebeveynleri ısrarcılığı örnekleyen bir çocuk ise zorluğun öğrenmenin bir parçası olduğunu; başarısızlığın kanıtı olmadığını öğrenebilir.

Ortam ve Yaşam Koşulları

Ebeveynin özellikleri tek başına hareket etmez. Gelir, mahalle, kültür, okul kalitesi, güvenlik, sağlık hizmetleri, ayrımcılık, topluluk desteği ve stres; hepsi aile hayatını şekillendirir.

NIH’nin Çocuk Sağlığı Sonuçları Üzerindeki Çevresel Etkiler programı, çevresel maruziyetlerin doğumdan önce bile çocuk sağlığı ve gelişimi üzerindeki etkisini inceler. NICHD’nin Çocuk Gelişimi ve Davranışı Bölümü de genetik ve çevresel etkilerin çocukların gelişimi üzerindeki rolüne dair araştırmaları destekler.

Bu nedenle ebeveynlerin bir çocuğu nasıl şekillendirdiğini sorarken, her şey için ebeveynleri suçlamamak önemlidir. Ebeveynler önemlidir; ancak ebeveynlik, gerçek koşulların içinde yapılır. Destekleyici topluluklar, istikrarlı barınma, sağlık hizmetleri ve iyi okullar da önemlidir.

Gerçek Hayattan Örnekler

Bir çocuk, bir ebeveyninin müziğe duyarlılığını miras alabilir; ancak pratik yapmak, cesaretlendirilmek ve derslere erişim, bu yeteneğin gelişip gelişmeyeceğini belirler. Bir çocuk doğal olarak temkinli bir mizaca sahip olabilir; ama sabırlı bir ebeveynlik, özgüven geliştirmelerine yardımcı olabilir. Bir çocuk fiziksel olarak bir ebeveyne benzeyebilir; fakat arkadaşları, öğretmenleri, kültürü ve kişisel deneyimleri nedeniyle çok farklı bir kişilik geliştirebilir.

Benzer şekilde, kaygıyla mücadele eden bir ebeveyn otomatik olarak kaygılı bir çocuk yetiştirmez. Ancak çocuk sık sık korkuyu, kaçınmayı ya da sürekli bir endişeyi görüyorsa, bu örüntüleri öğrenebilir. Eğer ebeveyn destek alır ve başa çıkma becerilerini örneklerse çocuk bunun yerine esnekliği öğrenebilir.

Sonuç

Anne ve babanın özellikleri, genetik, mizaç, ebeveynlik tarzı, duygusal destek, alışkanlıklar, eğitim ve ev ortamı aracılığıyla bir çocuğu etkileyebilir. Bazı özellikler kalıtımla gelir. Diğerleri ise günlük yaşam yoluyla öğrenilir.

Fakat çocuklar, ebeveynlerinin sabit bir sonucu değildir. Gelişim; genler, aile ilişkileri, okul, kültür, topluluk, sağlık ve kişisel deneyim gibi pek çok güç tarafından şekillenir. Ebeveyn etkisini en sağlıklı biçimde anlamanın yolu kader gibi görmek değil; daha büyük bir gelişim tablosunun güçlü bir parçası olarak görmektir.

Bu makaleyi sunuma çevirmek için Pi’yi kullanmak üzere buraya tıklayın. ↗